Dane historyczne do 1989 roku

 

Na terenie Polski sokół wędrowny gnieździł się przede wszystkim na drzewach, wykorzystując gniazda innych dużych ptaków. Ten tak zwany leśny ekotyp sokoła wędrownego występował na jednolitym areale od północno-wschodnich Niemiec, przez Polskę i Białoruś, po centralną część Rosji. Wraz z krachem populacji sokoła wędrownego w całej Europie ekotyp ten praktycznie wyginął. Od połowy lat sześćdziesiątych znane są jedynie pojedyncze przypadki gnieżdżenia się sokoła wędrownego na drzewach. Nie ma wiarygodnych danych na temat gnieżdżenia się sokoła wędrownego w Rosji i Białorusi w ostatnich latach. Można założyć, że także tam ekotyp leśny całkowicie wyginął. W Niemczech od czasu załamania populacji do połowy lat 90-tych także nie stwierdzono ani jednego przypadku gnieżdżenia się sokoła wędrownego na drzewie.

Ekotyp nadrzewny sokoła wędrownego znany jest wyłącznie z terenu centralnej i wschodniej Europy. Wszystkie pozostałe populacje sokoła wędrownego są typowymi populacjami naskalnymi (lub miejskimi). Jedynie w Australii istnieje populacja sokołów wędrownych gnieżdżących się w dziuplach, co jednak także zbliżone jest do typowego dla sokoła wędrownego ekotypu naskalnego - wykorzystującego nisze i nie wykorzystującego gniazd innych ptaków.

Fakty, których dostarczyły prowadzone w wielu krajach reintrodukcje, wskazują, że istnieje mechanizm wdrukowania na miejsce urodzenia. Powoduje on, że sokoły chętniej gnieżdżą się w środowisku zbliżonym do tego, w jakim wyleciały z gniazda. Mechanizm ten posłużył za osnowę polskiego programu reintrodukcji tego gatunku oraz podobnego, prowadzonego równolegle we wschodnich Niemczech.

Hodowla i reintrodukcja na świecie

 

Sokół wędrowny wraz z jastrzębiem, orłem przednim, rarogiem i białozorem był od wieków wykorzystywany do celów sokolniczych. Polskie sokolnictwo przeżywało szczytowy okres swojego rozwoju w wiekach średnich. Jego schyłek wiąże się z upowszechnieniem broni palnej oraz rozbiorami. Zaborcy tępili je jako przejaw polskich tradycji. Do początku dwudziestego wieku powszechnie sądzono, że nie jest możliwe rozmnożenie tego gatunku (i pozostałych sokołów) w niewoli. Z początków dwudziestego wieku znane są natomiast pojedyncze fakty rozmnożenia się w ogrodach zoologicznych innych dużych ptaków drapieżnych - orłów i sępów. Nie są znane żadne starsze fakty rozmnożenia się sokołów w niewoli. Wiadomo jedynie, że zdarzały się pojedyncze przypadki składanie przez samice jaj. Nasz obecny stan wiedzy pozwala stwierdzić, że dotyczyło to ptaków wdrukowanych na człowieka, a zatem niezdolnych do rozmnożenia się w sposób naturalny, tj. w parze z samcem. Rozwój nauk biologicznych, w tym psychologii zwierząt, pozwolił na podjęcie prób hodowli sokołów w niewoli.

W latach sześćdziesiątych wraz z katastrofalnym spadkiem liczebności dzikich populacji sokoła wędrownego w Europie i Ameryce Północnej sokolnicy podjęli intensywne prace nad hodowlą, a następnie reintrodukcją sokołów wędrownych (G. Trommer, P Wieland - w druku). Wypracowane metody okazały się uniwersalne, co pozwala ratować także inne gatunki ptaków drapieżnych, nie tylko te używane do celów sokolniczych. Szczególnym przykładem są dwa gatunki, które w pewnym momencie całkowicie wyginęły w wolnej przyrodzie - kondor kalifornijski i pustułka z wyspy Mauritius. Hodowla praktycznie zaspokaja zapotrzebowanie sokolników na ptaki łowcze, przy czym populacja wielu gatunków w hodowli jest liczniejsza niż w wolnej przyrodzie.

Pierwsze reintrodukcje sokołów wędrownych przeprowadzono w 1990 roku. Od 1992 roku podstawą prac nad reintrodukcją sokoła wędrownego jest "Program restytucji populacji sokoła wędrownego w Polsce". W ramach "Programu" współpracują wszystkie ośrodki hodowli sokoła wędrownego oraz liczne instytucje uczestniczące w reintrodukcji. Program został zaakceptowany przez Ministerstwo Ochrony Środowiska, Zasobów Naturalnych i Leśnictwa.

Program określa cele i metody reintrodukcji (Wiśniewski 1995). W jego pracach obok sokolników i hodowców uczestniczą także myśliwi, leśnicy, ornitolodzy, przedstawiciele administracji państwowej, pracownicy parków narodowych i krajobrazowych. Program był wielokrotnie konsultowany z władzami ochrony przyrody i ornitologami (Cieślak Marian 1996). Jest to jeden z niewielu tego typu programów realizowanych w Polsce. Dzięki udziałowi sokolników program ten, obok programu bobra europejskiego realizowanego przez myśliwych, opiera się przede wszystkim na pracy społecznej jego uczestników.

Hodowla

 

Wszystkie sokoły przeznaczone do reintrodukcji wychowywane są w taki sposób, aby po wypuszczeniu nie znały człowieka. Wykluwają się w inkubatorze, po czym karmione są przez ludzi. W wieku 12-14 dni zakłada się im niezdejmowalne obrączki obserwacyjne lub hodowlane. Następnie trafiają do swoich rodziców. W wieku około 5 tygodni są zakładane obrączki ornitologiczne w odpowiednim kolorze i następnie ptaki przenoszone są do sztucznych gniazd. Po około 10 dniach spędzonych w sztucznym gnieździe wypuszczane są na wolność. Po wypuszczeniu do osiągnięcia pełnej samodzielności dokarmiane są przy gnieździe. Obrączki obserwacyjne są koloru czarnego z dużymi literami i cyframi. Można je odczytać na odległość przy użyciu sprzętu optycznego. Obrączki ornitologiczne mają kolor oznaczający miejsce wypuszczenia. Obrączki w kolorze zielonym zakładane są sokołom wypuszczonym w lasach, w kolorze czerwonym - w górach, a w kolorze żółtym - w miastach.

Reintrodukcja

 

Od 1990 roku reintrodukcje sokołów wędrownych w Polsce prowadzone są bez przerwy (Sielicki Janusz 1996, 1997). Od samego początku podstawowym celem jest próba odtworzenia ekotypu leśnego sokoła wędrownego. Stąd też większość ptaków wypuszczona została na terenach leśnych. Od 1993 roku prowadzone są ponadto reintrodukcje w górach, a od 1996 roku - w Warszawie.

W ramach adopcji obcej pisklęta sokołów (z reguły trzy sztuki w wieku 2-3 tygodni) podkładane są innym ptakom drapieżnym, przy czym zabierane są z gniazda ich własne młode. Przy metodzie oblotu sokoły są cały czas dokarmiane przez człowieka, aż do osiągnięcia pełnej samodzielności. Metoda ta wymaga więcej pracy, ale pozwala na wypuszczenie również ptaków z drugiego lęgu. Pisklęta w tej metodzie dłużej przebywają z rodzicami do wieku 5 tygodni.

Dotychczas udało nam się czterokrotnie przeprowadzić reintrodukcję metodą adopcji obcej - w gnieździe jastrzębia oraz próbowano jeden raz wykorzystać w tym celu bielika. Wszystkie te reintrodukcje zostały przeprowadzone w Wielkopolsce. Wykorzystanie bielików jako pary adopcyjnej nie powiodło się (Pinkowski 1995). Wykorzystanie jastrzębi daje niejednoznaczne rezultaty. Z jednej strony istnieje duże niebezpieczeństwo zniszczenia gniazda przez ludzi, z czym niestety mieliśmy do czynienia, z drugiej jednak strony, jeśli reintrodukcja się powiedzie, to zachowanie młodych sokołów w największym stopniu odpowiada charakterystyce ekotypu nadrzewnego. Metoda ta będzie przez nas nadal wykorzystywana.

Niestety, mimo wypuszczenia łącznie 80 młodych sokołów, dotychczas nie stwierdzono w Polsce przypadku zagnieżdżenia się sokołów na drzewach. Nie wykluczamy, że taka para już istnieje, jednak uczestnicy "Programu" nie są w stanie samodzielnie skontrolować wszystkich potencjalnych miejsc gniazdowania. Udało nam się jedynie wielokrotnie stwierdzić, że wypuszczone sokoły powracały w pobliże miejsc reintrodukcji po pierwszej migracji. Obserwowano także powracanie w te miejsca sokołów dorosłych, to jest po dwóch lub więcej latach od reintrodukcji. Zachowanie dorosłych ptaków kilkakrotnie sugerowało, że szukają one miejsca do założenia gniazda. Jednakże ze względu na stosunkowo małą ilość dogodnych miejsc gniazdowania i to, że sokoły same nie budują ani nie poprawiają gniazd, niezbędne jest instalowanie dla nich sztucznych gniazd w miejscach dla nich optymalnych. Liczymy, że szybki wzrost populacji dużych ptaków leśnych, takich jak bocian czarny (Ciconia nigra) czy też bielik (Haliaeetus albicilla) będzie miał pozytywny wpływ także na populację sokoła wędrownego.

Reintrodukcje w górach

 

Wszystkie reintrodukcje zostały przeprowadzone z jednego sztucznego gniazda na skale na terenie Pienińskiego Parku Narodowego w latach 1993 - 96. Ptaki te powracały w pobliże miejsca reintrodukcji po pierwszej migracji (Bonczar 1995). Obecnie są także obserwowane regularnie. Wydaje się, że nie przystąpiły one dotychczas do gniazdowania ze względu na niewielką liczbę naturalnych miejsc lęgowych w Pieninach. Te, które potencjalnie by sokołom odpowiadały, z reguły są zajęte przez kruki. W celu rozwiązania tego problemu w bieżącym roku zainstalowano na terenie Parku trzy sztuczne gniazda.

W połowie lat 90-tych obserwowano pojedyncze sokoły w Warszawie. W 1996 roku zdecydowaliśmy się na przeprowadzenie kilku reintrodukcji, w celu zainicjowania miejskiej populacji sokoła wędrownego. Środowisko miejskie jest dla tego gatunku bardzo sprzyjające. Sokół nie ma w nim praktycznie żadnych naturalnych wrogów, natomiast niemal nieograniczone są zasoby pokarmowe. Mieszkańcy miast (w przeciwieństwie do terenów wiejskich) są przyjaźnie nastawieni do wszelkich dzikich zwierząt, w tym drapieżników (Luniak 1995).

W 1997 roku podczas reintrodukcji stale pojawiał się w pobliżu miejsca wypuszczenia sokołów dorosły samiec, a czasami także samica.

Ponieważ przez cały sezon 1997 samiec pojawiał się w pobliżu Pałacu Kultury, postanowiono założyć tam dla niego sztuczne gniazdo. Umiejscowione ono zostało w pobliżu miejsca, które było jego stałym miejscem pobytu jesienią 1997 roku. Wiosną 1998 roku stwierdzono, że wraz z samicą założył gniazdo na Pałacu Kultury, ale niestety nie wybrał naszego sztucznego gniazda. Samiec posiada zieloną obrączkę, został zatem wypuszczony na terenach leśnych, a samica ma żółtą obrączkę i pochodzi z pierwszej reintrodukcji w Warszawie. Kontrola gniazda wykazała, że samica złożyła zaledwie jedno jajo i okazało się ono nie zalężone. Prawdopodobnie samica była jeszcze zbyt młoda. Po ponad miesiącu wysiadywania zdecydowano zabrać jajo do analizy. Sokoły próbowały bezskutecznie wybrać nowe miejsce gniazdowania na okolicznych wieżowcach. Analiza zawartości jaja nie wykazała przekroczenia zawartości metali ciężkich ani innych niepokojących zmian skorupy (M. Luniak, Ł. Rejt, J.Sielicki 1998).

Obserwacje sokołów od 1990 roku

 

W roku rozpoczęcia reintrodukcji sokołów wędrownych (1990) w Olsztyńskiem znaleziono parę sokołów z młodymi (tabela obserwacji). Od tego czasu do bieżącego roku nie stwierdzono gniazdowania tych ptaków. Rośnie natomiast częstotliwość obserwacji. W roku 1997 i 1998 sokoły obserwowano łącznie w dziesięciu miejscach.

Coraz więcej jest informacji o możliwym gniazdowaniu. W 1998 roku mamy już do czynienia z prawdziwą sensacją - para obserwowana wcześniej w Warszawie złożyła jajo, stwierdzono dwie pary terytorialne we Włocławku i Toruniu, terytorialnego samca w Płocku oraz dwukrotnie w czasie lub po zakończeniu sezonu lęgowego (ale prawdopodobnie przed migracją) widziano młode sokoły wędrowne, co jest silną poszlaką ich gnieżdżenia się.

Charakterystyczny jest rozkład terytorialny obserwacji sokołów wędrownych w latach 1990 - 1998. Jak widać, poza stwierdzeniem z 1990 roku, wszystkie one koncentrują się w okolicach, gdzie wypuszczaliśmy sokoły. Oczywiście obserwacje te nie dotyczą młodych ptaków w trakcie reintrodukcji, lecz ptaków dorosłych lub młodych poza sezonem reintrodukcji. Można się zatem spodziewać, że większość z tych obserwacji dotyczy ptaków reintrodukowanych w latach wcześniejszych bądź ich potomstwa.

Oczywiście nasza mapa może nie być pełna - w dalszym ciągu niektórzy z ornitologów wzbraniają się nie tylko przed współpracą w zakresie reintrodukcji, ale nawet nie chcą nam przekazywać danych o stwierdzeniach sokołów wędrownych. Jak pokazują wyniki naszej pracy, jest to praktyka bardzo krótkowzroczna. Działa to tylko na szkodę sokołów - im więcej bowiem o nich wiemy, tym lepiej możemy planować nasze działania związane z reintrodukcją i przygotowywaniem miejsc lęgowych. Dodatkowym problemem jest bardzo mała liczba ornitologów, którzy potrafią odróżnić sokoła wędrownego od innych ptaków.

Nie wiemy dokładnie, jakich tras migracyjnych używają wypuszczone sokoły, a także jakie były trasy migracyjne naszych sokołów przed kryzysem populacji. Warto przyjrzeć się zatem stwierdzeniom sokołów wypuszczonych w ramach programu. Stwierdzenia te dotyczą informacji zwrotnych o stwierdzeniu sokołów zaobrączkowanych w ramach "Programu" oraz znanych par lęgowych oraz osobników terytorialnych. Jak widać, wyraźnie przeważają stwierdzenia na zachód i południe od miejsc reintrodukcji.

Pierwsze wyniki

 

Można się zastanowić nad przeżywalnością reintrodukowanych sokołów. Jak pokazuje model, przy założeniu śmiertelności w 1-szym roku życia wynoszącej 60% i w kolejnych 25%, obecnie powinno żyć niemal dwadzieścia sokołów wypuszczonych w ramach "Programu" w latach wcześniejszych, w tym kilkanaście (około 14) dorosłych (dwuletnich i starszych).

 

 

 

 

Obserwujemy obecnie trzy pary terytorialne, dwie z nich - w Warszawie i Toruniu, pochodzą z reintrodukcji, natomiast w parze we Włocławku tylko samiec jest z hodowli, samica natomiast nie posiada żadnych obrączek, co świadczy o tym, że pochodzi z dzikiej populacji lub jest potomstwem ptaków wcześniej reintrodukowanych. Trzeba jednakże pomóc im w zagnieżdżeniu się poprzez zainstalowanie specjalnych platform gniazdowych. Dwa nasze ptaki założyły natomiast gniazda, i to z pełnym sukcesem po niemieckiej stronie granicy wespół z ptakami pochodzącymi z tamtejszych reintrodukcji - w okolicach Poczdamu (od 1996 roku samica wypuszczona pod Włocławkiem) i w okolicach Rostocku (od 1998 roku samiec wypuszczony w Bobolicach). Ponadto istnieją trzy miejsca prawdopodobnego gniazdowania.

Można powiedzieć, że z dwóch postawionych sobie przez sokolników celów programu - jeden został w zasadzie zrealizowany - sokoły wędrowne są coraz powszechniej spotykane i wkrótce powinno powstać kilka par gniazdowych - zrąb nowej populacji. Drugi cel, tj. odbudowanie populacji nadrzewnej, na razie nie został osiągnięty. Udało się to już w Niemczech, gdzie znane są dwie takie pary. Mamy nadzieję na powtórzenie tego wyniku także w Polsce. Istnieją poszlaki, że takie pary już w naszym kraju się gnieżdżą. Osiągnięcie pełnego sukcesu wymaga jednak od nas dalszej intensywnej pracy. Chcemy bowiem doprowadzić do sytuacji, kiedy w Polsce będą istniały w pełni samodzielne trzy populacje sokołów - w lasach, górach i miastach.

• Mizera Tadeusz, Sielicki Janusz, 1995. The Peregrine Falcon Falco peregrinus in Poland - its status and perspectives for reinstatement, Acta orn. 30: 47-52
• Wiśniewski Grzegorz, 1995. Programme for reinstatement of the Peregrine Falcon Falco peregrinus in Poland, Acta orn. 30: 73-78
• Pinkowski Marek, 1995. The role of Research Station of the Polish Hunting Association in the attempts to reinstate of the Peregrine Falcon Falco peregrinus in Poland, Acta orn. 30: 83-86
• Sielicki Czesław, Sielicki Janusz, 1995. Reintroduction of the Peregrine Falcon Falco peregrinus by hacking in the region of Włocławek (Poland) - method and preliminary results. Acta orn. 30: 93-98
• Bonczar Zbigniew, 1995. Initial attempts at reintroduction of Peregrine Falcon Falco peregrinus to the Pieniny National Park, Acta orn. 30: 79-82
• Luniak Maciej, 1995. Peregrine Falcon in cities - the background for its planned reintroduction in Warsaw, Acta orn. 30: 53-62
• Trommer GŁnther, Wieland Paweł 1998, w druku. Hodowla i rentrodukcja sokoła wędrownego. PuszkarT., Krogulec J. (red). Ptaki drapieżne - badania i ochrona. Wyd. UMCS, Lublin.
• Luniak Maciej, 1997. Sokoły w Warszawie. Program reintrodukcji sokoła wędrownego w Warszawie. Muz. i Inst. Zoologii PAN, Warszawa, 15 pp
• Luniak Maciej, Rejt Łukasz 1998. Sokoły w Warszawie - sokół wędrowny i pustułka. Muz. i Inst. Zoologii PAN, Warszawa, 24 pp
• Sielicki Janusz, 1996. Hodowla i reintrodukcja sokoła wędrownego w Polsce. W: Myślistwo ptasze. Rocznik sokolniczy, ZG PZŁ, Warszawa, pp 26-30
• Sielicki Janusz, 1997. Hodowla i reintrodukcja sokołów wędrownych w Polsce w latach 1995-96,. W: Myślistwo ptasze. Rocznik sokolniczy, ZG PZŁ, Warszawa, pp 13-15
• Cieślak Marian, 1997. Uwagi o "Programie restytucji sokoła wędrownego w Polsce" Grzegorza Wiśniewskiego w Acta Ornitologica 1995, 30. W: Myślistwo ptasze. Rocznik sokolniczy, ZG PZŁ, Warszawa, pp 13-15
• Ludwik Tomiałojć1972, "Ptaki Polski"
• Ludwik Tomiałojć 1990, "Ptaki Polski"
• Jan Bednorz 1995, "Ptaki doliny Noteci"
• Jan Bednorz 1997, "Ptaki Wielkopolskiego Parku Narodowego"
• Bogdan Kaźmierczak 1998, "Ptaki województwa płockiego"

 Strona główna |  Lista obserwacji |   Lista reintrodukowanych sokołów

Stronę przygotował: Sławomir Sielicki