Niegdyś sokół wędrowny gnieździł się dość licznie niemal na całym świecie, zajmując rozliczne środowiska. Na początku lat 50-tych nastąpił katastrofalny spadek liczebności tego gatunku, kiedy to do użytku w rolnictwie wprowadzono nowe środki ochrony roślin, głównie DDT oraz inne pestycydy. Obok zmian siedliskowych, wybierania jaj i młodych oraz prowadzenia odstrzału redukcyjnego, głównym powodem spadku liczebności gatunku było destrukcyjne działanie biocydów z grupy chlorowanych węglowodorów krążących z obiegiem materii w ekosystemach i kumulujących się w łańcuchach pokarmowych układów biocenotycznych. Końcowymi ogniwami takich łańcuchów są niektóre gatunki ptaków drapieżnych - w tym także sokół wędrowny - w organizmach, których dochodziło do nadmiernego gromadzenia się toksycznych substancji, co w następstwie powodowało poważne zakłócenia w procesie rozrodu. Objawiało się to zmianami zachowań behawioralnych, a także znacznym osłabieniem procesu odkładania się wapnia w skorupkach jaj, które pękały pod ciężarem wysiadujących je ptaków. W efekcie okazało się, że w latach sześćdziesiątych naszego stulecia znaczna część światowej populacji sokoła wędrownego uległa silnemu przerzedzeniu, a w wielu miejscach nawet zupełnemu zanikowi (np. w Polsce).Wobec zaistniałej sytuacji na początku lat 80-tych zakazano stosowania DDT w większości krajów, głównie wysoko rozwiniętych, słusznie uznając ten insektycyd za głównego sprawcę wyginięcia m.in. sokoła wędrownego. Jednocześnie podjęto próby wolierowej hodowli tego gatunku z przeznaczeniem młodych do celów reintrodukcji.

Hodowla

W Polsce, według doświadczeń amerykańskich i niemieckich, stosuje się do hodowli sokoła wędrownego woliery ze wszystkimi ścianami zamkniętymi, zapewniając w ten sposób ptakom niezbędny do rozmnażania spokój. Górna część woliery jest przykryta siatką sznurową zapewniającą dopływ światła i świeżego powietrza. Zadaszenie znajduje się jedynie nad sztucznym gniazdem i pobocznymi siedziskami umożliwiającymi schowanie się ptakom przed słońcem czy deszczem. Pokarm, zawsze świeży, zazwyczaj w postaci głów brojlerów, jednodniowych kurczaków czy gołębi, podawany jest przez otwór w ścianie woliery na specjalną półkę karmową bez kontaktu wzrokowego z człowiekiem. W warunkach wolierowych sokoły przystępują do lęgów najczęściej w trzecim roku życia. Jeśli po wcześniejszym wpuszczeniu do wspólnej woliery ptaki zaakceptują się, stwarza to szansę na otrzymanie od nich przychówku.

Metody hodowli

 

1.W warunkach naturalnych sokoły wędrowne składają najczęściej 2 do 4 jaj. Wykorzystując naturalną predyspozycję do powtarzania lęgu w razie utraty zniesienia, po około ośmiu dniach wysiadywania umieszcza się pierwsze jaja w inkubatorze. Po następnych dwóch tygodniach para ponownie przystępuje do lęgu i składa jaja. W tym czasie - po 32-33 dniach inkubacji - w inkubatorze wykluwają się młode z pierwszego lęgu. Wychowywane przez człowieka po około dwóch tygodniach zostają zaobrączkowane i podłożone z powrotem do swoich rodziców w miejsce jaj z drugiego zniesienia, które wędrują do inkubatora. Po powtórnej inkubacji i odchowaniu młodsze rodzeństwo dołącza do rodziców, którzy je bez problemu akceptują. Ważne jest tu wdrukowanie młodych na osobniki swego gatunku, a nie na ludzi, co następuje u tych ptaków w wieku około 3-4 tygodni. Postępując według tej metody, uzyskujemy od jednej pary dwa lęgi rocznie. Metoda ta jest najczęściej stosowaną.

2. Po złożeniu pierwszego jaja natychmiast zabieramy je sokołom i umieszczamy w inkubatorze. Postępujemy tak samo z kolejnymi, składanymi w 2-3 dniowych odstępach, jajami. Metoda ta, zwana z angielskiego "egg pulling", pozwala na uzyskanie 8 do 15 jaj rocznie od jednej pary.

3. W przypadku, gdy ptaki w parze nie funkcjonują lub posiadamy ptaki uwarunkowane na człowieka, stosujemy sztuczne unasienienie. Metodę tę stosuje się jednak rzadko.

Ptakom przeznaczonym do reintrodukcji zakłada się dwa rodzaje obrączek. Na prawą nogę zakłada się, w wieku około dwóch tygodni, niezdejmowalną obrączkę obserwacyjną koloru czarnego z dużymi białymi literami i jedną cyfrą. Umożliwia ona identyfikację osobniczą za pomocą odpowiedniego sprzętu optycznego. Na lewej nodze natomiast znajduje się obrączka ornitologiczna, zakładana przez uprawnionego obrączkarza na miejscu reintrodukcji. Międzynarodowy program mówi również o kolorze obrączek ornitologicznych, w zależności od miejsca wypuszczenia. Tak więc ptakom reintrodukowanym na skałach zakłada się obrączki ornitologiczne koloru czerwonego, na budynkach - żółtego, a ptakom wypuszczanym na terenach leśnych zakłada się obrączki koloru zielonego.

Metody reintrodukcji

 

1. Adopcja własna.

Znając czynne gniazda dzikich sokołów z młodymi, można dokładać do nich wyhodowane ptaki znajdujące się w podobnym wieku co sokoły z lęgu naturalnego, pamiętając jednak, by liczba młodych nie przekroczyła czterech osobników. Mogłoby to spowodować trudności z wykarmieniem przychówku przez stare ptaki. W ramach tej metody zamienia się również jaja, z których nic się nie wykluło na wyhodowane młode w wieku pisklęcym.

Z braku istniejących gniazd dzikich sokołów, do wprowadzenia osobników do przyrody stosuje się gniazda innych ptaków drapieżnych. Metodę tę sprawdzano z zastosowaniem gniazd pustułki, myszołowa, bielika, lecz najlepsze rezultaty uzyskano przy reintrodukcji w gnieździe jastrzębia (Accipiter gentilis), którego dieta oraz biotop zbliżone są do diety i biotopu sokoła wędrownego. Jako że Polska znajduje się w areale występowania nominatywnego podgatunku sokoła wędrownego Falco peregrinus peregrinus, którego cechą jest gnieżdżenie się na drzewach, celem reintrodukcji w naszym kraju jest odbudowa szczątkowej populacji tego podgatunku. Reintrodukcje nadrzewne - a więc także w gnieździe jastrzębia - ułatwiają uwarunkowanie młodych sokołów na drzewo jako miejsce urodzenia, co w przyszłości może zaowocować podjęciem lęgu na drzewie. W tej metodzie zabiera się wszystkie młode z gniazda, dokładając je do innych gniazd swego gatunku. W ich miejsce wkłada się do gniazda 2 - 4 wyhodowane sokoły, będące w podobnym wieku, co podebrane pisklęta (max. 3 tygodnie).Zabieg ten jest konieczny, by sokoły wdrukowały się na osobniki swego gatunku, a nie na jastrzębie. W czasie, gdy podłożone ptaki przebywają w gnieździe przybranych rodziców, konieczne jest pilnowanie tego gniazda z uwagi na bezpieczeństwo młodych sokołów.

W polskich warunkach jest to najczęściej stosowana metoda reintrodukcji sokoła wędrownego. Do jej przeprowadzenia stosuje się klatkę o konstrukcji odpowiadającej miejscu wypuszczenia (skała, drzewo, wieża p-poż., budynek). W przypadku reintrodukcji naskalnych klatka ta posiada urządzenie pozwalające na karmienie sokołów bez kontaktu wzrokowego z człowiekiem. Urządzenie to ma postać długiej rury zamontowanej od niewidocznego dla sokołów miejsca karmienia do dachu klatki. Klatka posiada metalową konstrukcję z częściowym zadaszeniem, chroniącym ptaki przed niekorzystnymi warunkami atmosferycznymi. Do reintrodukcji nadrzewnych wykorzystuje się klatkę o podobnej konstrukcji. Posiada ona również specjalny mechanizm pozwalający na karmienie bez kontaktu wzrokowego z człowiekiem. W dnie klatki znajduje się otwór odpowiadający wielkością średnicy miski, wciąganej i ściąganej za pomocą linki. Również i to sztuczne gniazdo posiada częściowe zadaszenie, a dno jego wyściełane jest ściółką leśną lub też innym miękkim materiałem, odpowiednio zabezpieczonym przed wywiewaniem przez wiatr. W gnieździe tym montuje się gałęzie, na których sokoły chętnie przesiadują. Do reintrodukcji na budynkach oraz na wieżach p-poż. wykorzystuje się klatki o konstrukcji podobnej do konstrukcji sztucznych gniazd naskalnych. I w tym przypadku karmienie odbywa się bez kontaktu wzrokowego z człowiekiem, a jego bliska obecność pozwala na nadzorowanie prawidłowego przebiegu akcji zasiedleń.Wiek wkładanych do sztucznych gniazd młodych waha się w granicach 4 - 5 tygodni. W wieku tym sokoły potrafią już samodzielnie pobierać pokarm, ale nie potrafią jeszcze latać. Po 10 -14 dniach pobytu w sztucznym gnieździe następuje otwarcie klatki za pomocą specjalnej linki przymocowanego do jej górnej części. Sokoły są dokarmiane w gnieździe oraz w jego pobliżu aż do momentu całkowitego usamodzielnienia się, co następuje po ok. 3 tygodniach od otwarcia klatki.

 Strona główna

Stronę przygotował: Sławomir Sielicki